"Ta mới hai mươi tuổi, tại sao trí nhớ càng ngày càng kém?" Lời than thở này phổ biến trên mạng xã hội. Quên thông tin ngay sau khi đọc, đột nhiên quên từ khóa trong cuộc họp và gặp khó khăn trong việc củng cố kiến thức dù phải ôn tập nhiều lần-dưới tốc độ làm việc và học tập-cường độ cao, nhiều bạn trẻ bắt đầu cảm thấy lo lắng về tình trạng não bộ của mình.
Cảm giác “suy giảm trí nhớ” này chỉ là ảo ảnh hay có nguyên nhân thực sự? Nghiên cứu khoa học thần kinh cho thấy lối sống hiện đại thực sự ảnh hưởng đến chức năng não. Thiếu ngủ dài hạn-làm gián đoạn hoạt động bình thường của vùng hải mã, một vùng não quan trọng chịu trách nhiệm mã hóa và củng cố trí nhớ; căng thẳng dai dẳng làm tăng nồng độ cortisol, từ đó ảnh hưởng đến các kết nối thần kinh; tình trạng quá tải thông tin và chuyển đổi nhiệm vụ thường xuyên có thể làm suy yếu khả năng xử lý sâu. Nói cách khác, bộ não không bị "thoái hóa" mà trải qua những biến động về chức năng trong điều kiện-tải cao.
Đối mặt với hiện tượng này, cộng đồng khoa học đang khám phá nó từ nhiều hướng.
Đầu tiên,-nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế dẫn truyền thần kinh. Acetylcholine được coi là chất dẫn truyền thần kinh quan trọng liên quan chặt chẽ đến học tập và trí nhớ. Nó tham gia mã hóa thông tin, điều chỉnh sự chú ý và tính dẻo dai của thần kinh. Trong những năm gần đây, các nhà nghiên cứu đã vượt ra ngoài việc chỉ tập trung vào việc “tăng mức độ dẫn truyền thần kinh” và bắt đầu nghiên cứu toàn bộ quá trình tổng hợp, giải phóng và tái hấp thu nó. Ví dụ: một số nghiên cứu đã tập trung vào "hệ thống hấp thu choline có ái lực cao" (HACU), một bước quan trọng trong quá trình hấp thu tiền chất choline vào tế bào thần kinh. Tối ưu hóa quá trình này có thể hỗ trợ sản xuất acetylcholine ổn định, từ đó cải thiện hiệu quả truyền tín hiệu thần kinh từ nguồn của nó. Các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra hợp chất tổng hợp MKC{13}}231 (còn được gọi là BC-540 hoặc coluracetam) trong quá trình khám phá các dẫn xuất racetam. Chất này ban đầu được đưa lên hàng đầu như một loại thuốc ứng cử viên cho các bệnh về hệ thần kinh trung ương như bệnh Alzheimer và chứng rối loạn trầm cảm nặng. Đặc điểm dược lý quan trọng nhất của nó nằm ở cơ chế hoạt động, khác với cơ chế hoạt động của thuốc racetam truyền thống: MKC-231 có thể nhắm mục tiêu và điều chỉnh quá trình hấp thu choline có ái lực cao, từ đó thúc đẩy tổng hợp acetylcholine và tăng cường dẫn truyền thần kinh cholinergic.
Nghiên cứu hiện tại chỉ ra rằng hợp chất này có khả năng cải thiện sự hình thành trí nhớ, khả năng học tập và tính linh hoạt về nhận thức trong các mô hình chức năng cholinergic bị suy yếu. Với cơ chế hoạt động tương đối độc đáo, MKC-231, một chất tăng cường nhận thức mới, đã chứng minh giá trị học thuật trong nghiên cứu về hệ cholinergic và chức năng nhận thức. Tuy nhiên, hiệu quả và độ an toàn chính xác của nó vẫn cần được xác minh thông qua các nghiên cứu lâm sàng toàn diện hơn.
Thứ hai, có một sự hiểu biết mới về tính linh hoạt của não. Các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng bộ não không “cố định” sau tuổi trưởng thành mà có khả năng dẻo dai suốt đời. Tập thể dục thường xuyên, ngủ đủ giấc và học tập liên tục đều có thể thúc đẩy sự hình thành các kết nối mới giữa các tế bào thần kinh. Đặc biệt, tập thể dục nhịp điệu đã được chứng minh là có tác dụng thúc đẩy sự tiết ra-yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF), một loại protein giúp tế bào thần kinh tồn tại và tăng cường khớp thần kinh. Nói cách khác, bộ não có thể được “huấn luyện” thông qua can thiệp hành vi.
Trong khi đó, ngày càng có nhiều nghiên cứu liên ngành kết hợp khoa học dinh dưỡng, sinh học phân tử và tâm lý học hành vi để cố gắng hiểu những biến động trong chức năng nhận thức ở cấp độ hệ thống. Ví dụ, nghiên cứu về chuyển hóa năng lượng của não chỉ ra rằng tuy não chỉ chiếm khoảng 2% trọng lượng cơ thể nhưng lại tiêu thụ gần 20% năng lượng cung cấp cho cơ thể. Hiệu quả sử dụng glucose, chức năng ty thể và tình trạng viêm thần kinh đều có thể có tác động tinh tế nhưng lâu dài đến hiệu suất trí nhớ. Hơn nữa, "trục-ruột" giữa hệ vi sinh vật đường ruột và não đang dần trở thành điểm nóng nghiên cứu. Một số nghiên cứu cho thấy sự mất cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột có thể ảnh hưởng đến tâm trạng và trạng thái nhận thức thông qua các yếu tố gây viêm hoặc tiền chất dẫn truyền thần kinh. Những phát hiện này cho thấy trí nhớ không phải là một hiện tượng thần kinh biệt lập mà là kết quả của tác động hiệp đồng của toàn bộ hệ thống sinh lý. Hiểu được bản chất tổng thể này giúp chúng ta có cái nhìn-được gọi là "suy giảm trí nhớ" một cách khoa học và hợp lý hơn.
Đồng thời, công nghệ số được đưa vào nghiên cứu nhận thức. chụp cộng hưởng) giúp các nhà khoa học quan sát các mô hình hoạt động của não trong thời gian thực và phân tích các kỹ thuật chụp ảnh não (chẳng hạn như chụp cộng hưởng từ chức năng) để kiểm tra những thay đổi của mạng trong quá trình hình thành sự chú ý và trí nhớ. Các thuật toán trí tuệ nhân tạo phân tích dữ liệu-quy mô lớn để phát hiện sớm các tín hiệu suy giảm nhận thức. Những tiến bộ công nghệ này có nghĩa là những thay đổi về nhận thức không còn đơn thuần là cảm giác chủ quan nữa mà có thể định lượng và theo dõi được.
Ở cấp độ lâm sàng, các nhà nghiên cứu cũng đang khám phá các chiến lược can thiệp chính xác hơn. Ví dụ, việc phát triển thuốc tập trung vào hệ cholinergic đã được tiến hành trong nhiều năm để nghiên cứu các bệnh như bệnh Alzheimer. Trong khi những loại thuốc này chủ yếu nhắm vào tình trạng suy giảm nhận thức bệnh lý, nghiên cứu về cơ chế thần kinh cơ bản cung cấp manh mối quan trọng để hiểu được những biến động về trí nhớ trong dân số nói chung.
Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cảnh báo rằng cảm giác “suy giảm trí nhớ” lan rộng ở giới trẻ thường liên quan đến chính sự lo lắng. Nghiên cứu tâm lý chỉ ra rằng khi các cá nhân tập trung cao độ vào hoạt động của trí nhớ, họ có nhiều khả năng tăng cường tình trạng quên lãng thường xuyên, tạo ra một chu kỳ tiêu cực. Hơn nữa, việc phụ thuộc lâu dài vào các thiết bị điện tử để ghi lại thông tin có thể làm giảm cơ hội rèn luyện trí nhớ tích cực, khiến não phải "thuê ngoài" một số chức năng.
Do đó, cộng đồng khoa học không chỉ đơn giản quy vấn đề là do "suy giảm khả năng" mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của các biện pháp can thiệp toàn diện: cải thiện chất lượng giấc ngủ, tập thể dục thường xuyên, giảm đa nhiệm, tham gia rèn luyện khả năng đọc sâu và duy trì tương tác xã hội. Những điều chỉnh lối sống tưởng chừng như bình thường này lại chính là phương tiện nền tảng hiệu quả nhất để duy trì sức khỏe nhận thức.
Trong tương lai, khi khoa học thần kinh và công nghệ sinh học tiến bộ, con người có thể hiểu rõ hơn về các quá trình hình thành trí nhớ ở cấp độ vi mô và phát triển các phương pháp can thiệp an toàn hơn, hiệu quả hơn. Nhưng trước đó, câu trả lời cốt lõi mà khoa học đưa ra không phải là điều bí ẩn-não cần được nghỉ ngơi, dinh dưỡng, tập thể dục và tập trung.
Khi những người trẻ tuổi bắt đầu lo lắng về việc trí nhớ suy giảm thì đây chính là một hình thức-tự nhận thức. Thay vì lo lắng về việc “trở nên kém thông minh hơn”, hãy tập trung vào nhịp sống và căng thẳng tâm lý. Khoa học đang tiết lộ những bí ẩn về cách thức hoạt động của bộ não và bước đầu tiên chúng ta có thể thực hiện là cung cấp cho nó một môi trường hỗ trợ nhiều hơn.